Hər il 3 dekabrda keçirilən Beynəlxalq Əlilliyi olan Şəxslər Günü həm sosial, həm də məkan baxımından inklüziv və ədalətli mühitlərə ehtiyacı yenidən gündəmə gətirir. 2025-ci ilin “Sosial tərəqqi naminə əlilliyi olan şəxsləri əhatə edən cəmiyyətlərin təşviqi” mövzusu məşğulluq, sosial müdafiə və xidmətlərə çıxışdakı davamlı maneələrin dünyada bir milyarddan çox insana necə təsir etdiyini vurğulayır.
Bu daha geniş kontekstdə qurulmuş mühit həlledici rol oynayır: memarlıq ya kənarlaşdırmanı gücləndirə, ya da müstəqilliyə, ləyaqətə və gündəlik həyatda iştiraka yol aça bilər.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Əlilliyi olan Şəxslərin İnklüzivliyi Strategiyasının altı ilini qiymətləndirərkən, müzakirə şəhərlərdə məkan ədaləti və əlçatanlıq məsələləri ilə getdikcə daha çox kəsişir. Dünyada bir çox ictimai bina normativ tələblərə görə əlçatanlıq tədbirlərini tətbiq etsə də, yaşayış məkanları, küçələr və gündəlik infrastruktur çox vaxt geri qalır.
Yaşlanan əhali və genişlənən şəhər sistemləri ilə daha da aktuallaşan müxtəlif bədən və qabiliyyətləri dəstəkləyən mühitlərə ehtiyac memarların, planlaşdırıcıların və siyasətçilərin minimum standartlardan kənara çıxaraq daha əhatəli, insan mərkəzli dizayn yanaşmalarına keçməli olduğunu göstərir.
Məsələn, “curb cut” effekti göstərir ki, əvvəlcə əlil arabası istifadəçilərini dəstəkləmək üçün tətbiq olunan inklüziv dizayn strategiyaları nəticədə çox geniş insan qrupu üçün hərəkətliliyi və təhlükəsizliyi yaxşılaşdırır. Bu prinsip bütün memarlıqda keçərlidir: məkanlar empatiya, çeviklik və universal çıxış nəzərə alınaraq layihələndirildikdə fayda yalnız ilkin istifadəçi qrupundan xeyli kənara yayılır.
Bu mənada əlilliyi olan şəxsləri nəzərə alan dizayn niş ixtisas deyil, dayanıqlı və gələcəyə yönəlmiş şəhərlərin əsas komponentidir. Bu yanaşma insan müxtəlifliyini başlanğıc nöqtəsi kimi qəbul edən və hər kəsin tam, effektiv iştirakını mümkün edən mühitlər yaradan memarlıq düşüncəsi tələb edir.